Nieuws | Uitgelicht
Zeelands chronyk almanach
Almanak
Zeelands chronyk almanach verscheen van 1777 tot en met 1791. Het naslagwerkje werd gepubliceerd in een voor almanakken vrij gebruikelijk klein formaat, en bevatte de al even gebruikelijke almanakonderdelen. Er is een kalender met maanstanden, een "zonnetafel" waarin de tijdstippen van opkomst en ondergang van de zon staan, en – niet overbodig in een Zeeuwse almanak - een tabel met de hoogwatertijden. Ook de data van de jaarmarkten ontbreken niet, net zo min als de sluitingstijden van de poorten van de Zeeuwse steden.
Zeelands chronyk, verkort
Wat de almanak bijzonder maakt is de toevoeging van "Zeelands chronyk, verkort", een inderdaad zeer korte geschiedschrijving van Zeeland. Die kroniek werd aanvankelijk geschreven door de Middelburgse drukker en boekbinder Jan Dane, de uitgever van de almanak, maar later namen leden van de Maatschappije van Wetenschappen en Konsten het stokje van hem over. De eerste aflevering verscheen in de almanak van 1777, en de veertiende en laatste in die van 1790. In 1791 werden de kroniekgedeelten van de almanak nogmaals in drie deeltjes uitgegeven, door de opvolger van Jan Dane, Willem Alexander Keel.
Gedrukte omslag
Ook bijzonder is dat Zeelands chronyk almanach als een van de eerste boeken een omslag heeft waarop de titel gedrukt is. Hoewel het tot en met de achttiende eeuw gebruikelijk was om losse katernen van een boek te kopen en die vervolgens naar eigen smaak te laten binden, komt het vanaf de jaren 1760 voor dat uitgevers hun boeken voorzien van een omslag waarop ornamenten zijn afgedrukt, en (soms) de titel van het boek. Dat gebeurt in eerste instantie met "gebruiksboeken" zoals almanakken, die overigens al eerder gebonden werden in perkamenten omslagjes waarop soms houtsneden afgedrukt werden.
Van tijdelijk naar vast
Het gebruik van typografisch materiaal op de bedrukte omslagen is echter een vernieuwing uit de tweede helft van de achttiende eeuw. Bedrukte omslagen om andere boeken dan gebruiksdrukwerk waren nog altijd bedoeld als tijdelijke bescherming totdat het boek bij de binder zijn uiteindelijke band kreeg - daarom zijn ze ook betrekkelijk zeldzaam - maar van lieverlee verloren ze hun tijdelijke karakter en groeiden ze uit tot de vorm die nu de standaard is: een omslag waarop naam en titel en eventueel de uitgever van het boek vermeld staan.
Erik Geleijns
Zeelands chronyk-almanach, voor't jaar 1781, uitgegeven door J. Dane te Middelburg in 1781. Exemplaar Koninklijke Bibliotheek: 346 L 5